Hoe laat komt de zon op? Tijden en uitleg

Als je ‘s ochtends voor dag en dauw je bed uit moet, wil je weten hoe lang je nog in het donker zit en hoe laat de zon opkomt voor die vroege wandeling, of waarom het rond de kortste dag nog dagenlang donkerder lijkt te worden. In dit artikel lees je precies hoe laat de zon opkomt vandaag, morgen en op de kortste dag, en ontdek je waarom de zonsopgang na 21 december nog even later wordt in plaats van eerder.

Vroegste zonsopkomst in Nederland: 05:20 (rond 16 juni) ·
Laatste zonsopkomst in Nederland: 08:45 (rond 30 december) ·
Langste daglichtduur: 16 uur 48 minuten ·
Kortste daglichtduur: 7 uur 45 minuten ·
Duur burgerlijke ochtendschemering: circa 30-40 minuten ·
Eerste licht zichtbaar: ongeveer 30-40 minuten voor zonsopgang

De onderstaande tabel vat de belangrijkste kerngegevens over zonsopkomst in Nederland op 52° noorderbreedte samen.

Hoe laat begint de ochtendschemering?

De ochtendschemering is de periode waarin het langzaam licht wordt voordat de zon boven de horizon verschijnt. Hoe vroeg die begint, hangt af van het type schemering. De overheid en weerinstituten hanteren drie fasen: burgerlijk, nautisch en astronomisch.

Wat is burgerlijke schemering?

• Burgerlijke schemering begint wanneer het middelpunt van de zon 6 graden onder de horizon staat (Zonsopgangzonsondergang.nl – uitleg schemeringsfasen)
• Astronomische schemering begint bij 18 graden onder de horizon (Zonsopgangzonsondergang.nl)

De grenzen zijn niet zomaar gekozen. Bij burgerlijke schemering is het buiten licht genoeg om zonder kunstlicht de meeste activiteiten te doen – vandaar de naam. Nautische schemering is de fase waarin de horizon nog zichtbaar is op zee, en bij astronomische schemering zijn de zwakste sterren nog waarneembaar.

Hoe lang duurt de ochtendschemering?

• Op 52° noorderbreedte (Nederland) duurt de burgerlijke schemering in december circa 40 minuten, volgens data van het KNMI
• Op 1 juni is dat circa 47 minuten, en op 1 juli circa 48 minuten, aldus dezelfde KNMI-data
• Op 1 maart duurt de schemering circa 34 minuten (KNMI)
• Op 1 april circa 38 minuten (KNMI)

De ochtendschemering eindigt bij zonsopkomst, het moment waarop de bovenrand van de zon voor het eerst zichtbaar wordt (Meteo Julianadorp – uitleg schemering).

Is het eerste licht 30 minuten voor zonsopgang te zien?

Ja, dat klopt ongeveer. Het eerste licht – het moment waarop de lucht merkbaar oplicht – valt doorgaans samen met het begin van de burgerlijke schemering. Op de breedtegraad van Nederland is dat circa 30 tot 40 minuten voor de zon zelf opkomt. De precieze duur hangt af van het seizoen: in de zomer duurt de schemering langer omdat de zon minder steil onder de horizon beweegt.

Het verschil tussen het eerste licht en de zonsopgang is voor veel mensen verwarrend. Het eerste licht is het punt waarop het donker plaatsmaakt voor een grijzige lucht; de zonsopgang is pas het moment dat de zonneschijf daadwerkelijk boven de kim uit komt.

De implicatie: wie voor het eerste licht naar buiten gaat, heeft al voldoende zicht, maar voor het echte warme licht moet je nog even geduld hebben.

Wat is het vroegste dat de zon opkomt?

De vroegste zonsopgang van het jaar valt niet op de langste dag, zoals veel mensen denken. Door de analemma – de combinatie van de elliptische baan van de aarde en de scheefstand van de aardas – schuift de tijd van zonsopgang op een complexe manier door het jaar heen.

Vroegste zonsopkomst in Nederland

• In Nederland valt de vroegste zonsopkomst rond 16 juni, om 05:20 uur
• De vroegste zonsopgang valt dus niet op 21 juni (langste dag), maar enkele dagen eerder
• Dit fenomeen wordt veroorzaakt door de analemma (National Geographic Nederland – uitleg analemma)

Verschillen per seizoen

• De vroegste zonsopgang van de winter valt rond 30 december (laatste zonsopgang)
• Rond de zonnewendes verandert de daglengte het minst: het verschil in zonsopgangtijd is dan slechts enkele tientallen seconden per dag (Zonsopgangzonsondergang.nl – uitleg verandering)

Invloed van breedtegraad

Hoe noordelijker je woont, hoe groter de variatie in daglichtduur tussen zomer en winter. In Ierland bijvoorbeeld gaat de zon in de zomer rond 05:00 op, maar in de winter pas rond 08:45 – vergelijkbaar met Nederland. Op nog hogere breedtegraden, zoals in Scandinavië, wordt het verschil nog extremer en is er in de winter sprake van een ‘poolnacht’ waarbij de zon helemaal niet meer opkomt.

De vroegste zonsopgang is dus een combinatie van astronomische wetmatigheden en geografische positie. Voor Nederlanders en Belgen is het goed om te weten dat de langste dag niet de vroegste zonsopgang geeft.

Waardoor komt de zon na 21 december nog steeds later op?

Dit is misschien wel de meest gestelde vraag rond de winterzonnewende. De kortste dag is 21 december, maar de laatste zonsopkomst van het jaar valt pas rond 30 december. Dat voelt tegenstrijdig, maar de verklaring ligt in de beweging van de aarde om de zon.

Analemma en de scheve baan

• De aarde draait in een ellipsbaan om de zon, en de aardas staat 23,5 graden scheef
• Hierdoor is de tijd tussen twee zonnewendes niet gelijk aan de tijd tussen twee zonsopgangmomenten
• De combinatie van ellipsbaan en sche